Fika: de beroemde Zweedse koffiepauze
Afternoon tea is als een geplande fika in nette kleren
De Engelsen hebben hun traditie van afternoon tea. Een klassieke afternoon tea wordt geserveerd tussen 15.00 en 17.00 uur en bestaat – naast één of meerdere koppen thee – uit een paar sandwiches, scones met jam en room en iets zoets. De laatste jaren is deze traditie ook in Zweden populairder geworden, al is ze hier nog geen dagelijks gebruik. Tenminste, nog niet. Misschien komt dat doordat Zweden al hun eigen traditie hebben: de Zweedse fika.
De afgelopen jaren heeft juist het begrip fika veel internationale aandacht gekregen. Je hoort vaak over “de Zweedse fika”. Misschien is het deels een succesvolle promotiecampagne, net zoals de oude aanbeveling om zes tot acht sneetjes brood per dag te eten. Voor veel bezoekers is een fika in Zweden inmiddels net zo vanzelfsprekend als rode houten huisjes, Dalarna-paarden en het midsommerfeest.
Wat is fika?
Snelle feiten over fika
- Fika is zowel een zelfstandig naamwoord als een werkwoord.
- Het woord is waarschijnlijk ontstaan als een omkering van het woord kaffe (koffie).
- Koffie kwam in de 17e eeuw naar Zweden.
- De Zweedse fikacultuur ontwikkelde zich in de 19e eeuw.
- Bij een Zweedse fika draait het net zo goed om gezellig samenzijn als om koffie.
Nee, fika is veel ouder dan dat. Het woord is waarschijnlijk ontstaan als een speelse variant van het woord kaffe. De letters werden omgewisseld en de klinker veranderde. Zo werd kaffe uiteindelijk fika. De uitspraak en de klemtoon zijn hierbij belangrijk: een lange eerste lettergreep. Fiiika. In sommige andere Germaanse talen kan een vergelijkbaar klinkend woord overigens een heel andere betekenis hebben.
Maar fika is veel meer dan alleen koffie. Fika is ook een werkwoord: samen koffie drinken, iets lekkers eten, praten en genieten van elkaars gezelschap. Tegelijkertijd is het ook een zelfstandig naamwoord dat verwijst naar het koffiemoment zelf. Dat maakt het juist zo typisch Zweeds.
Koffie, aardappelen en Eva Ekeblad
👩🌾 Wie was Eva Ekeblad?
- Geboren in 1724 als Eva De la Gardie.
- Toonde in 1746 aan hoe aardappelen konden worden gebruikt voor de productie van sterke drank en zetmeel.
- Droeg eraan bij dat graan voortaan als voedsel kon worden gebruikt in plaats van voor de productie van alcohol.
- Werd de eerste vrouw die werd verkozen tot lid van de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen.
- Wordt soms de “koningin van de aardappel” genoemd.
Koffie kwam in de 17e eeuw naar Zweden en is dus ongeveer net zo lang onderdeel van de Zweedse cultuur als de aardappel. Sterker nog, de Zweden dronken al koffie voordat de aardappel een vanzelfsprekend onderdeel van de dagelijkse maaltijd was. Pas in 1746 liet gravin en landbouwkundige Eva Ekeblad (geboren De la Gardie) zien dat van aardappelen ook sterke drank kon worden gestookt. Misschien mogen we haar wel bedanken voor de Zweedse fika. Tot die tijd werd sterke drank namelijk vooral van graan gemaakt. Dankzij haar kon graan worden gebruikt om brood en gebak te bakken, terwijl aardappelen de grondstof werden voor brandewijn.
Ja, dat veranderde heel wat!
Koffieverboden en surrogaatkoffie
In tegenstelling tot aardappelen kan koffie niet worden verbouwd in het Noordse klimaat. Koffie moest daarom worden geïmporteerd, vaak tegen hoge prijzen. Tijdens de 18e eeuw en het begin van de 19e eeuw werd de invoer verschillende keren verboden om de Zweedse economie te beschermen. Handelsbarrières komen en gaan – net als politieke steekspelletjes.
Wat doet het volk als er geen koffie meer te koop is?
Dan maakt het volk surrogaatkoffie, in Zweden vaak simpelweg surre genoemd. Deze minder overtuigende vervangers werden bijvoorbeeld gemaakt van geroosterde en gemalen eikels of gedroogde cichoreiwortels.
In tegenstelling tot fika is het woord surre nooit echt ingeburgerd geraakt. Dat is eigenlijk best ironisch, want een belangrijk onderdeel van een fika is juist het kletsen, het ontspannen gesprek. Het sociale aspect is belangrijker dan de koffie zelf.
Hoe de Zweedse fikacultuur ontstond
De Zweedse fikacultuur groeide sterk tijdens de 19e eeuw. Toen dorpen door verschillende landhervormingen minder dicht op elkaar kwamen te liggen, werd sociaal contact misschien wel belangrijker dan ooit. Een fika of een koffiebijeenkomst bood daarvoor de perfecte gelegenheid.
Eigenlijk is dat nog steeds zo. Een fika ontstaat vaak spontaan wanneer familie – die meestal op veilige afstand woont – belt om te zeggen dat ze over tien minuten voor de deur staan en zin hebben in koffie. Snel de koffie aanzetten, de koekjes op tafel en het gesprek kan beginnen.
“De één zijn nood is de ander zijn brood.” Of misschien juist andersom
In 1764 zegde de Republiek Venetië haar overeenkomst op met de Zwitserse banketbakkers, de zogenaamde Bündner Zuckerbäcker uit Graubünden. Twee jaar later moesten zij vertrekken. Hun privileges werden ingetrokken en zij werden min of meer het land uitgezet, waarschijnlijk om de binnenlandse productie van banket te beschermen.
Veel van deze banketbakkers trokken vervolgens noordwaarts naar Duitsland, Rusland en gelukkig ook naar Zweden.
Daar begonnen zij kleine koffiehuizen en banketbakkerijen, de zogenaamde Schweizerier. Anders dan de gewone bakker mochten zij niet alleen gebak verkopen, maar ook koffie, chocolade en thee serveren. Soms schonken ze er zelfs een klein glaasje likeur of andere digestief bij.
Let op! Bestel nooit “koffie met avec”, zeker niet wanneer je in Frankrijk bent. Avec is Frans en betekent simpelweg “met”. Je bestelt dan letterlijk “koffie met met”, net zoals “PIN-nummer” eigenlijk “persoonlijk identificatienummer-nummer” betekent.
De Zweedse fika ontwikkelde zich uiteindelijk in een iets andere richting dan de klassieke banketbakkerij. Met de opkomst van de industrialisatie werden korte pauzes met iets opwekkends steeds belangrijker voor concentratie en productiviteit op de werkvloer. Een kop koffie tijdens een korte werkpauze. Een gezellig gesprek. Misschien een koekje. En natuurlijk een kaneelbroodje.
En zo is de Zweedse fika uitgegroeid tot wat zij vandaag de dag is.
Fika of koffietafel?
☕ Ongeschreven regels van de Zweedse koffietafel
- Zeven soorten koekjes golden lange tijd als het ideale aantal.
- Zes soorten konden als gierig worden gezien.
- Acht soorten konden juist als opschepperig worden beschouwd.
- Eerst de koekjes, daarna de kaneelbroodjes of ander gebak. Zo hoorde het.
- Een traditionele koffietafel was veel formeler dan de huidige fika.
- De moderne fika kent veel minder regels – en meestal ook veel minder koekjes.
Een kleine kanttekening is op zijn plaats. Het is gemakkelijk om fika en een traditionele Zweedse kafferep (koffietafel) met elkaar te verwarren. Een kafferep lijkt qua opzet eigenlijk meer op een Engelse afternoon tea. Bij een klassieke koffietafel worden meestal koffie en zeven verschillende soorten koekjes geserveerd, al kan het aantal variëren. En volgens de traditie eet je altijd eerst de koekjes, pas daarna een kaneelbroodje of ander gebak. Er moet tenslotte enige orde zijn.
Bij een fika gaat het heel anders. Er zijn geen vaste regels, protocollen of verwachtingen. Je houdt een fika omdat je even wilt ontspannen met collega’s, familie of vrienden. Juist het sociale aspect van de fika wordt vaak genoemd als tegenhanger van het stereotype beeld van de gereserveerde Noord-Europeaan.
Het apenstaartje (@)… en natuurlijk het kaneelbroodje!
🥐 Klassiekers op een Zweedse fikatafel
- Kanelbullar (Zweedse kaneelbroodjes)
- Kleine koekjes (hallongrottor, drömmar, schackrutor, finska pinnar en andere Zweedse klassiekers)
- Mazarin
- Dammsugare (een klassiek Zweeds gebakje dat lijkt op een groene stofzuiger)
- Chocoladeballetjes (chokladbollar)
- Koffie of thee
- Goed gezelschap
Over fika gesproken: er is natuurlijk nog één onmisbaar onderdeel dat we nog niet hebben genoemd – het kaneelbroodje. De analoge versie van het apenstaartje (@).
Deze goudbruine spiraal van luchtig deeg met boter, suiker en kaneel is uitgegroeid tot een waar Zweeds nationaal icoon. Zelfs zo populair dat het een eigen feestdag heeft gekregen: de Dag van het Kaneelbroodje, elk jaar op 4 oktober.
Hoewel een kaneelbroodje meestal niet tot de klassieke zeven soorten koekjes van een traditionele kafferep behoort, is het op de meeste Zweedse fikatafels nauwelijks weg te denken. Veel Zweden zouden zelfs zeggen dat het pas écht fika is als er een kaneelbroodje binnen handbereik ligt. En als ik zou moeten kiezen, geef ik zonder twijfel de voorkeur aan een perfect gebakken kaneelbroodje boven een cupcake.
Maar zoals de evangelist Matteüs ooit schreef (weliswaar in het Koinè-Grieks):
“De mens leeft niet van brood alleen.”
Toch weet iedereen dat een gezellige fikapauze met goed gezelschap bijzonder smakelijk is.
Fikaplekken, cafés, bakkerijen en banketbakkerijen in Sälen
Nu heb je kennisgemaakt met een stukje Zweedse traditie en de cultuur van de fika. Misschien heb je inmiddels zelf ook zin gekregen in een koffiepauze. Dat begrijpen we helemaal. Vanaf onze vakantiehuizen in Gruven en Tangen ben je namelijk zo bij een aantal uitstekende cafés in Sälen (zie hieronder).
Liever zelf koffie zetten in je vakantiehuis? Ook dat kan natuurlijk. In de winkels in de omgeving kun je alles kopen wat je nodig hebt. Je vindt de links op onze winkelpagina. Meer restaurants, cafés en eetgelegenheden vind je in onze gids voor eten en drinken.